BMI kalkulyatori: tana massasi indeksini hisoblash

Qisqacha: tana massasi indeksi (BMI) — kilogrammdagi vaznni metrdagi bo‘yning kvadratiga bo‘lish. JSST tasnifi bo‘yicha kattalarda 18,5–24,9 — normal vazn, 25–29,9 — ortiqcha vazn, 30 va undan yuqori — semizlik, 18,5 dan pasti — vazn yetishmovchiligi. Misol: 88 kg, bo‘y 1,78 m → 88 ÷ (1,78 × 1,78) ≈ 27,8 — bu «ortiqcha vazn». BMI — boshlash uchun tez mo‘ljal, tashxis emas: formula mushak bilan yog‘ni farqlamaydi, shuning uchun ikkinchi qadam — bel aylanasini o‘lchash.

BMI formulasi va hisoblash misoli

BMI = vazn (kg) ÷ bo‘y (m)². Bo‘yni santimetrdan metrga o‘tkazamiz: 178 sm = 1,78 m. Keyin ikki amal.

1. Bo‘yni kvadratga ko‘taramiz: 1,78 × 1,78 ≈ 3,17.
2. Vaznni shu songa bo‘lamiz: 88 ÷ 3,17 ≈ 27,8.

Ikkinchi kishi uchun shartli hisob: ayol, 62 kg, bo‘y 1,62 m → 1,62 × 1,62 ≈ 2,62; 62 ÷ 2,62 ≈ 23,6 — «normal vazn». Yuqoridagi kalkulyator xuddi shuni qiladi: bo‘y va vaznni kiriting, kategoriya darhol ko‘rinadi.

Kattalar uchun BMI jadvali (JSST)

Chegaralar katta yoshli erkak va ayollar uchun bir xil. Misollarimizda 27,8 — ortiqcha vazn, 23,6 — norma.

Chegaralarni o‘z bo‘yingiz uchun kilogrammga aylantirish foydali. Bo‘y 1,78 m (kvadrati ≈ 3,17) bo‘lsa:

Ya'ni bu bo‘yda «norma yo‘lagi» — taxminan 59 dan 79 kg gacha, 88 kg esa yuqori chegaradan qariyb 9 kg ortiq.

BMI nimani ko‘rsatadi, nimani ko‘rsatmaydi

BMI katta guruhlar uchun o‘ylab topilgan: aholi haqidagi savolga yaxshi javob beradi, alohida odam haqidagiga — zaifroq. Formula faqat bo‘y va vaznni biladi, shuning uchun:

• Mushak bilan yog‘ unga bir xil. Kurashchi yoki bozordagi yuk tashuvchining BMI ko‘rsatkichi yog‘i kam bo‘lsa ham «ortiqcha» chiqishi mumkin; mushagi kam odamda esa qorni bo‘rtib tursa ham «normal» bo‘ladi.
• Yosh hisobga olinmaydi. Yillar o‘tgan sari o‘sha vaznda mushak kamayib, yog‘ ko‘payadi; keksalarda «normal» BMI tana tarkibi normal degani emas.
• Etnik kelib chiqish. Turli xalqlarda bir xil BMI turlicha yog‘ ulushi va turlicha xavfga to‘g‘ri keladi; jadval chegaralari — umumiy mo‘ljal.
• Bolalar, o‘smirlar, homiladorlar. Bolalar va o‘smirlar uchun alohida yosh shkalalari ishlatiladi, homiladorlikda esa BMI qo‘llanmaydi.

Shuning uchun BMI — skrining: u «e'tibor bering» deydi, lekin tashxis qo‘ymaydi. Keyingi qadam — belni o‘lchash.

Bel aylanasi: ikkinchi mo‘ljal

Qorindagi, ichki a'zolar atrofidagi yog‘ xavf bilan sondagi yog‘dan kuchliroq bog‘liq — BMI esa bu farqni ko‘rmaydi. NIH/NHLBI bo‘yicha bel aylanasi erkaklarda 102 sm dan, ayollarda 88 sm dan oshsa — xavf yuqori, avvalo yurak kasalliklari va 2-tur diabet. Qanday o‘lchash: tik turing, santimetr lentani qorin atrofidan, chanoq suyaklaridan sal yuqoridan o‘tkazing; lenta yopishib tursin, lekin siqmasin; nafas chiqargandan keyin darhol o‘lchang.

Yuqoridagi misoldan shartli hisob: ayolning BMI ko‘rsatkichi 23,6 — norma, lekin beli 90 sm — 88 sm chegarasidan oshgan. Rasman «hammasi joyida», bel bo‘yicha esa ovqatlanishni ko‘rib chiqish va shifokor bilan maslahatlashish uchun sabab. Aksincha ham bo‘ladi: bel tor, mashg‘ulot muntazam bo‘lsa, «ortiqcha» BMI ko‘pincha muammo emas, mushak.

Natija bilan nima qilish kerak

Indeks — boshlang‘ich nuqta. Keyingisini kaloriya balansi hal qiladi: qancha yeysiz va qancha sarflaysiz.

• 18,5–24,9. Maqsad — ushlab turish. Normangizni bilish va haftada bir marta tarozi yetarli.
• 25–29,9. Kaloriya kalkulyatorida normani hisoblang va «ozish» maqsadini tanlang. NIH/NHLBI mo‘ljali — boshlang‘ich vaznning 5–10 % ini taxminan yarim yilda tashlash; CDC haftasiga 0,5–1 kg sur'atni maslahat beradi: shunda vazn kamroq qaytadi. Defitsitni qanday qurish va mushakni yo‘qotmaslik — ozish uchun kaloriya hisoblash qo‘llanmasida.
• 30 va undan yuqori. O‘sha qadamlar, ammo avval shifokorga: semizlikda qon bosimi, qand va lipidlarni tekshirish, sur'at va defitsitni mutaxassis bilan tanlash muhim.
• 18,5 dan past. Avval shifokor — kasallikni istisno qilish kerak, — keyin kichik kaloriya profitsiti va yetarli oqsil: reja vazn olish qo‘llanmasida.

Misolimiz uchun shartli hisob: 88 kg, BMI 27,8. Minus 10 % — bu 8,8 kg: 88 − 8,8 = 79,2 kg, BMI 79,2 ÷ 3,17 ≈ 25,0 — norma chegarasi. Haftasiga 0,5–1 kg sur'atda bunga taxminan 9–18 hafta ketadi. Yo‘lning yarmi ham — minus 5 %, ya'ni 4,4 kg — 83,6 kg va 26,4 atrofidagi BMI beradi.

Kundalik aynan shu yerda kerak. «Ortiqcha» bilan «norma» orasidagi farq — parhez emas, porsiya: somsa 100 g da 222,5 kkal beradi (4 × 8 g oqsil + 9 × 10,5 g yog‘ + 4 × 24 g uglevod), sho‘rva — 83 kkal (4 × 3,5 + 9 × 5 + 4 × 6), 2,7 barobar kam; bir kosa osh (300 g) — taxminan 651 kkal (100 g da 217 kkal × 3). O‘zbek taomlari bo‘yicha bunday raqamlar kaloriya jadvalida yig‘ilgan, har kuni hisoblash esa @oshtracker_bot da qulayroq: surat, ovozli xabar, video yoki matn yuboring — bot osh, somsa, lag‘monni taniydi, porsiyani baholaydi va kaloriya bilan BJUni kundalikka yozadi. Porsiya yoki yog‘ o‘rtachadan farq qilsa, bir jumla bilan aniqlashtiring — bot qayta hisoblaydi. O‘sha yerda — maqsadga mos kunlik norma va sanalar bo‘yicha vazn yozuvlari: BMI qanday o‘zgarayotgani ko‘rinadi.

Qachon shifokorga borish kerak

• BMI 30 va undan yuqori yoki 18,5 dan past — qanday his qilishingizdan qat'i nazar.
• BMI 25–29,9 bo‘lib, bel erkaklarda 102 sm, ayollarda 88 sm dan oshgan, qon bosimi, qand yoki xolesterin yuqori, yaqin qarindoshlarda diabet bo‘lsa.
• Ovqat va yuklama o‘zgarmagani holda vazn sezilarli o‘zgarsa.
• Homiladorlik, o‘smirlik, surunkali kasalliklar, vaznga ta'sir qiluvchi dorilar.

Sahifadagi hisoblar shartli; taom raqamlari — 100 g uchun o‘rtacha baho.

Manbalar

• Everyday actions for better health – WHO recommendations — JSST Yevropa byurosi, 2025
• Aim for a Healthy Weight — NIH / NHLBI, 2025
• Steps for Losing Weight — CDC, 2025